درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (2) کلاس یازدهم معارف

درس 5: جمع قرآن

بازدید416

تاریخ بروزرسانی1403/11/17

قرائت: آیات 103 تا 110 سوره کهف

قُل هَل نُنَبِّئُکُم بِالْأَخسَرِینَ أَعمَالًا ﴿103﴾ الَّذِینَ ضَلَّ سَعیُهُم فِیِ الْحَیَاةِ الدُّنیَا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحسِنُونَ صُنعًا ﴿104﴾ أُولَٰئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیَاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعمَالُهُمْ فَلَا نُقِیمُ لَهُم یَومَ القِیَامَةِ وَزنًا ﴿105﴾ ذَٰلِکَ جَزَاؤُهُم جَهَنَّمُ بِمَا کَفَرُوا وَ اتَّخَذُوا آیَاتِی وَ رُسُلِی هُزُوًا ﴿106) إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَانَت لَهُم جَنَّاتُ الفِردَوسِ نُزُلًا ﴿107﴾ خَالِدِینَ فِیهَا لَا یَبغُونَ عَنهَا حِوَلًا ﴿108﴾ قُل لَو کَانَ البَحرُ مِدَادًا لِکَلِمَاتِ رَبِّی لَنَفِدَ البَحرُ قَبلَ أَن تَنفَدَ کَلِمَاتُ رَبِّی وَ لَو جِئنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا ﴿109﴾ قُل إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحَیٰ إِلَیَّ أَنَّمَا إِلَٰهُکُم إِلَٰهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ کَانَ یَرجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلیَعمَل عَمَلًا صَالِحًا وَ لَا یُشْرِکَ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا ﴿110﴾

صحت، فصاحت و تجوید حروف حاء، خاء، دال و ذال

حاء: معمولاً با هاء اشتباه می‌شود، و برای تلفظ صحیح آن، باید با مقداری گرفتگی، غلیظ و از ته گلو تلفظ گردد، مانند: حَیَّ الرَّحمٰنِ الرَّحِیمِ سُبحانَ

از نظر فصاحت و تجوید، حاء باید در عین غلظت، نازک تلفظ شود، مانند: الحَمدُ ، مُحَمَّدًا ، بِحَمدِه

حاء و عین که هر دو غلیظ از گلو تلفظ می‌شوند، با دمش حاء در گلو، از یکدیگر متفاوت می‌گردند، مانند: أَحَدٌ ، حَمِدَهُ

در اصطلاح تجوید، به دمش حاء در گلو «بحّه» می‌گویند.

خاء: معمولاً درست خوانده می‌شود، ولی از نظر فصاحت و تجوید، خاء ساکن یا مفتوح، باید درشت تلفظ شود، مانند: خَلَقَ ، خَیرًا ، یَخرُجُ ، أَخبارها

خاء و غین که هر دو از گلو تلفظ می‌شوند، با دمش خاء در گلو از یکدیگر متفاوت می‌گردند. مانند: خَفَّت ، خوفٍ ، أَخلَدَهِ

در اصطلاح تجوید، به دمش خاء در گلو «خَروره» می‌گویند.

دال: معمولاً درست خوانده می‌شود، ولی از نظر فصاحت و تجوید، دال ساکن با «قلقله» تلفظ می‌گردد، تا صدای آن بیان شود، و به تاء مایل نگردد، مانند:

قَد ، لَم یَلِد ، وَلَم یولد

در حالت وقف که دال ساکن می‌شود نیز، با قلقله تلفظ می‌گردد، مانند:

أَحَدُّ ← اَحَد ، اقعُدُ ← اَقعُد ، مُحَمَّدٍ ← مُحَمَّد

دال ساکن نزد تاء، ادغام می‌شود و به تاء تبدیل می‌گردد، مانند:

عَبَدتُّم ، وَجَدتُّ ، قَدتَّبَیَّنَ ، لَقَدتَّابَ

ذال: معمولا با زاء اشتباه می‌شود، و برای تلفظ صحیح آن، زبان بین دندان‌ها قرار می‌گیرد و نوک زبانی تلفظ می‌گردد، مانند:

اَعوذُ ، الَّذِینَ ، اِذا ، ذَرَّةٍ

ذال و ظاء که هر دو نوک زبانی تلفظ می‌شوند، با نازکی ذال، از یکدیگر متفاوت می‌گردند، مانند:

عَذابَ ، هذا ، ذاتَ ، الَّذِی

همچنین ذال بدون فشار و دمش تلفظ می‌گردد، تا با ثاء اشتباه نشود، مانند:

اِذ ،‌ بِاِذنِ ، کَذَّبَ ، یُکَذِبُکَ

از نظر فصاحت و تجوید، ذال ساکن نزد ظاء ادغام شده و به ظاء تبدیل می‌گردد. مانند: اِذظَلَمُوا ، اِذظَلَمتُم

ذال ساکن نزد سایر حروف، به ویژه نزد زاء، سین و صاد، ادغام نمی‌شود، بلکه کاملاً بیان می‌گردد، مانند: وَ اِذ زاغَتِ ، اِذ سَمِعتُموهُ ، وَ اِذ صَرَفنا

تمرین: آیات درس و اذکار نماز را با رعایت فصاحت و تجوید حروف بخوانید.

جمع قرآن

بیش از 1400 سال از نزول قرآن می‌گذرد. چه شواهدی ثابت می‌کند قرآنی که امروز در اختیار ماست، همان قرآنی است که قرن‌ها پیش بر پیامبر اسلام نازل شده است؟ به بیان دیگر پیامبر اسلام برای اینکه قرآن بدون هرگونه نقص به‌دست آیندگان برسد، چه تمهیداتی اندیشیده بود؟

سال گذشته با موضوع «کتابت قرآن» آشنا شدیم و دانستیم که به دلیل اهتمام فراوان پیامبر و مسلمانان، قرآن در همان زمان رسول خدا و به دستور ایشان نوشته شد. کاتبان وحی که در رأس آنها حضرت علی قرار داشت، با اشتیاق و دقت فراوان آیات قرآن را از پیامبر می‌شنیدند و زیر نظر ایشان روی تکه‌های پوست و پارچه می‌نوشتند.

علاوه بر این، با تأکیدات بسیار پیامبر اسلام، عده زیادی از مسلمانان به حفظ آیات قرآن مشغول بودند و آیات نورانی قرآن را بلافاصله پس از نزول آنها در سینه‌های خود حفظ می‌کردند. وجود این حافظان در کنار کاتبان قرآن، احتمال هرگونه خطا و نقص را در نگهداری آیات از میان برمی‌داشت.

بر این اساس تمام آیات قرآن با استفاده از این دو منبع مهم حفظ شده و پس از پیامبر به دیگر مسلمانان منتقل گردید.

گردآوری و تدوین آیات قرآن از روی این دو منبع (نسخه‌های متعدد مکتوب آن، با بهره‌مندی از حافظه حافظان قرآن) و ارائه آن به صورت کتابی کامل، «جمع قرآن» نامیده می‌شود.

در این درس به صورت خلاصه به کیفیت و مراحل جمع قرآن اشاره می‌کنیم:

نوشت افزارها

کاتبان وحی با استفاده از قلم و دوات، آیات قرآن را روی تکه‌های پوست، پارچه و کاغذ می‌نوشتند. منابع تاریخی از وجود نوشت افزارهای گوناگونی در عصر نزول خبر می‌دهند که برای کتابت قرآن از آنها استفاده می‌شده است. خود قرآن یکی از موثق‌ترین منابعی است که در خلال آیات خود از این نوشت‌افزارها یاد کرده است.

در هر کدام از این آیات، یکی از ابزار نگارش در عصر نزول معرفی شده است. آنها را پیدا کنید و با ترجمه بنویسید.

ن وَ القَلَمِ وَ مَا یَسطُرُونَ _{(قلم، آیهٔ 1)}

قُل لَو کَانَ الْبَحرُ مِدَادًا لِکَلِمَاتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحرُ قَبلَ أَنْ تَنفَدَ کَلِمَاتُ رَبِّی وَ لَو جِئنَا بِمِثلِهِ مَدَدًا_{(کهف، آیهٔ 109)}

رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ یَتلُو صُحُفًا مُطَهَّرَةً _{(بینه، آیهٔ 2)}

وَ لَو نَزَّلنَا عَلَیکَ کِتَابًا فِی قِرطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیدِیهِم لَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِن هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِینٌ _{(انعام، آیهٔ 7)}

أَو یَکُونَ لَکَ بَیتٌ مِنْ زُخرُفٍ أَوْ تَرْقَیٰ فِی السَّمَاءِ وَ لَن نُؤْمِنَ لِرُقِیِّکَ حَتَّیٰ تُنَزِّلَ عَلَیْنَا کِتَابًا نَقرَؤُهُ ... _{(اسراء، آیهٔ 93)}

وَ الطُّورِ؛ وَ کِتَابٍ مَسطُورٍ؛ فِی رَقٍّ مَنشُورٍ _{(طور آیهٔ 3)}

مراحل گردآوری آیات و سوره‌های قرآن

کتابت قرآن، از آغاز تا گردآوری به صورت یک «مُصحَف» کامل، مراحلی را پشت سر گذاشته است. این مراحل در علمی به نام «تاریخ قرآن» بررسی می‌شوند.

مرحله اول: گردآوری سوره‌های قرآن در عصر پیامبر

هنگامی که آیات قرآن نازل می‌شد، کاتبان وحی با استفاده از نوشت‌افزارهای موجود، آیات قرآن را به دستور پیامبر می‌نوشتند. بنابراین تمام سوره‌های قرآن تا پایان عمر شریف پیامبر اکرم که آیات بر ایشان نازل می‌شد، نوشته و ثبت و ضبط گردید و تعداد سوره‌ها و آیات هر کدام مشخص شد.

علاوه بر این، همان‌طور که گذشت در کنار کاتبان وحی، عده بسیاری نیز به حفظ آیات نورانی قرآن همت می‌گماردند و قرآن را در سینه‌های خود حفظ می‌کردند.

مرحله دوم: گردآوری سوره‌های قرآن به‌صورت یک مصحف پس از رحلت رسول خدا

تا پایان عمر رسول خدا، همواره احتمال نزول آیات وجود داشت؛ لذا تا زمان حیات ایشان آیات و سوره‌های قرآن به صورت یک مصحف و کتاب مستقل ارائه نشد و فقط در صحیفه‌ها نزد کاتبان وحی موجود بود. پس از رحلت رسول خدا، امام علی طبق وصیت پیامبر به او، به تدوین سوره‌ها در کنار هم به‌صورت یک کتاب مستقل همت گماشت و در این مدت به کار دیگری مشغول نشد تا کل سوره‌های قرآن را در کنار هم در یک مصحف گردآوری کرد.

دیگر صحابه بزرگ پیامبر نیز به میزان دانش و شایستگی خود، سوره‌های قرآن را مرتب کردند و هر یک قرآن را با استفاده از صحیفه‌های مکتوب خود در مصحفی خاص گرد آوردند.

مرحله سوم: توحید مصاحف در زمان عثمان

از آنجا که هر یک از اصحاب پیامبر به جمع‌آوری سوره‌های قرآن و تدوین آنها در قالب مصحفی خاص خود پرداخته بودند، به تدریج تعداد مصحف‌ها در میان مردم افزایش یافت؛ به ویژه با گسترش قلمرو حکومت اسلامی و افزایش تعداد مسلمانان، به مرور زمان نیاز به نسخه‌های متعدد قرآن احساس می‌شد؛ چرا که مسلمانان تمام جوانب زندگی خود را بر اساس دستورهای این کتاب آسمانی تنظیم می‌کردند و برای آنان منبع احکام و قانون‌گذاری به شمار می‌آمد.

با توجه به اینکه این مصحف‌ها از سوی افراد مختلفی تنظیم شده بودند، در ترتیب سوره‌ها و چگونگی قرائت آیات با یکدیگر اختلافاتی داشتند، که این مسئله زمینه را برای اختلاف امت واحد اسلامی در کتاب آسمانی خود فراهم می‌کرد.

بنابراین خلیفه سوم به اصرار برخی از اصحاب پیامبر، تصمیم گرفت مصحف‌های موجود را یکسان ساخته و یک مصحف مورد قبول همه ارائه کند. بر این اساس سوره‌های قرآن با مشورت بزرگان اصحاب پیامبر در قالب یک مصحف کامل تنظیم و به نقاط مختلف حکومت اسلامی فرستاده شد. این مرحله از تدوین قرآن، «توحید مصاحف» نامیده می‌شود.

با یکی شدن مصحف‌های موجود میان مسلمانان و پذیرش آن، زمینه هرگونه تشتت و اختلاف در این کتاب آسمانی از میان رفت.

سال‌ها پس از توحید مصاحف، امام صادق خطاب به شیعیان خود چنین سفارش کرده‌اند:

اِقرَءوا کَما عُلِمتُم

یعنی قرآن را به همان شیوه‌ای که هر نسل از نسل پیش از خود آموخته است بخوانید.

با توجه به این سخن، به نظر شما ائمه چه موضعی در مقابل عمل عثمان نسبت به توحید مصاحف داشتند؟

حفظ نور: سورهٔ اِنشِقاق

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ﴿1﴾ وَ أَذِنَت لِرَبِّهَا وَ حُقَّت ﴿2﴾ وَ إِذَا الْأَرضُ مُدَّتْ ﴿3﴾ وَ أَلقَت مَا فِیهَا وَ تَخَلَّت ﴿4﴾ وَ أَذِنَت لِرَبِّهَا وَ حُقَّت ﴿5﴾ یَا أَیُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَیٰ رَبِّکَ کَدحًا فَمُلَاقِیهِ ﴿6﴾ فَأَمَّا مَن أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ ﴿7﴾ فَسَوفَ یُحَاسَبُ حِسَابًا یَسِیرًا ﴿8﴾ وَ یَنقَلِبُ إِلَیٰ أَهْلِهِ مَسرُورًا ﴿9﴾ وَ أَمَّا مَن أُوتِیَ کِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهرِهِ ﴿10﴾ فَسَوفَ یَدعُو ثُبُورًا ﴿11﴾ وَ یَصلَیٰ سَعِیرًا ﴿12﴾ إِنَّهُ کَانَ فِی أَهلِهِ مَسرُورًا ﴿13﴾ إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَن یَحُورَ ﴿14﴾ بَلَیٰ إِنَّ رَبَّهُ کَانَ بِهِ بَصِیرًا ﴿15﴾ فَلَا أُقسِمُ بِالشَّفَقِ ﴿16﴾ وَاللَّیلِ وَ مَا وَسَقَ﴿17﴾ وَالقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ ﴿18﴾ لَتَرکَبُنَّ طَبَقًا عَن طَبَقٍ ﴿19﴾ فَمَا لَهُم لَا یُؤمِنُونَ ﴿20) وَ إِذَا قُرِئَ عَلَیْهِمُ الْقُرآنُ لَا یَسْجُدُونَ ﴿21﴾ بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُکَذِّبُونَ ﴿22﴾ وَاللَّهُ أَعلَمُ بِمَا یُوعُونَ ﴿23﴾ فَبَشِّرهُم بِعَذَابٍ أَلِیمٍ ﴿24﴾ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُم أَجرٌ غَیرُ مَمنُونٍ ﴿25﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره انشقاق

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
آنگاه که آسمان زهم بشکافد (1) و پروردگارش را فرمان برد و حق هم همین بود که چنین کند (2) و آنگاه که زمین کشیده شود و کوه‌ها و بلندی‌هایش صاف گردد (3) و آنچه را که در آن است بیرون افکند و کاملا تهی شود (4) و پروردگارش را فرمان برد و [چنین] سزد. [آن‌گاه که این حوادث رخ دهد، رستاخیز برپا شود و همگان به دیدار پروردگار خود خواهند شتافت و سزای کردارشان را خواهند دید] (5) ای انسان حقا که تو به سوی پروردگار خود بسختی در تلاشی و بعد از آن سعی او را ملاقات خواهی کرد (6) اما کسی که کارنامه‌اش به دست راستش داده شود (7) بزودی‌اش حسابی بس آسان کنند (8) و شادمان به سوی کسانش بازگردد (9) و اما کسی که کارنامه‌اش از پشت سرش به او داده شود (10) زودا که آرزوی هلاک [خویش] کند (11) و در آتش افروخته درآید (12) او در [میان] خانواده خود سرمست و شادمان بود (13) او می‌پنداشت که هرگز برای حسابرسی کارهایش به سوی خدا برنخواهد گشت (14) آری در حقیقت [بازگشت او به سوی خدا حتمی است] و قطعاً پروردگارش به او بینا است (15) سوگند به شفق [سرخی بعد از غروب آفتاب] (16) سوگند به شب و آنچه [شب] فروپوشاند (17) سوگند به ماه چون [بدر] تمام شود (18) که قطعا شما انسان‌ها [در حرکت خود به سوی خدا] مراحلی را یکی پس از دیگری خواهید پیمود [تا سرانجام به حساب اعمال و جزای خویش برسید] (19) شگفتا! این انسان‌ها را چه شده است که ایمان نمی‌آورند؟! (20) و چون بر آنان قرآن تلاوت می‌شود چهره بر خاک نمی‌سایند (21) قرآن نه در بیان حقایق نارساست و نه از برهان بی‌بهره، بلکه آنان بر کفرورزی و تکذیب حق خوی گرفته‌اند و از این روست که حقایق قرآن را تکذیب می‌کنند (22) و خدا به آنچه در سینه دارند داناتر است (23) پس آنان را از عذایی دردناک خبر ده (24) مگر کسانی که گرویده و کارهای شایسته کرده‌اند که آنان را پاداشی بی‌منت خواهد بود (25)

محتوای کلی سوره انشقاق

سوره انشقاق هشتاد و چهارمین سوره قرآن کریم است که مکی و دارای 25 آیه است.

در فضیلت این سوره از رسول خدا نقل شده است: هر کس سوره انشقاق را قرائت نماید خداوند از اینکه در روز قیامت نامه اعمالش از پشت سرش به او داده شود او را نگه می‌دارد.

امام صادق نیز فرمودند: هر کس سوره انشقاق را قرائت نماید و آن را در نمازهای واجب و مستحب خود مداوم بخواند خداوند حاجت‌هایش را برآورده می‌سازد و چیزی بین او و خداوند فاصله نمی‌اندازد و در روز محاسبه مردم از نگاه و عنایت خداوند برخوردار می‌شود.